Irène Filiberti – Χορός και κριτική

photo-irene-filiberti-2

Η Irène Filiberti, η γνωστή γαλλίδα κριτικός, ακαδημαϊκός και καλλιτεχνική σύμβουλος για το χορό και για το σύγχρονο θέαμα, μιλά στο dancepress.gr για τη σχέση της σύγχρονης χορευτικής τέχνης με το Τύπο και την κριτική, με αφορμή την πρόσφατη κυκλοφορία του βιβλίου της « Catherine Diverrès, Mémoire Passantes », μια πλήρη καταγραφή και ανάλυση του έργου της γνωστής χορογράφου.
Εδώ και πολλά χρόνια, κείμενα της Irène Filiberti διαβάζουμε σε προγράμματα και σε έντυπο υλικό των Théâtre de la Ville, Centre Pompidou, Maison de la culture de Grenoble, CNDC d’Angers, ενώ παράλληλα, η ίδια διδάσκει Arts du Spectacle στο Πανεπιστήμιο Lumière - Lyon 2, της Λυών.

Το ξεκίνημα

Η σχέση μου με την κριτική χρονολογείται από το τέλος της δεκαετίας του ’80. Με ενδιέφερε πάντα το θέατρο, αλλά η εκπαίδευσή μου γύρω απο αυτό ήταν μικρή και την απέκτησα κυρίως στο Πανεπιστήμιο Censier μελετώντας δραματουργία και σύγχρονη γραφή. Ουσιαστικά είμαι αυτοδίδακτη, από προσωπικό ενδιαφέρον πάνω στις σκηνοθεσίες, στο σώμα και στη σκηνή. Άρχισα να εργάζομαι στον πολιτιστικό χώρο, στην Μπιενάλε του Χορού Val de Marne που διηύθυνε ο Michel Caserta ως υπεύθυνη δημοσιεύσεων. Με τους χορογράφους της δεκαετίας του ’80 ανακάλυψα μια οπτική και ένα τρόπο γραφής που με ενδιέφερε ιδιαίτερα. Λόγω ανακατατάξεων αποχωρώ και ξεκινώ να γράφω στη Révolution και αργότερα στην L’Humanité. Εκείνα τα χρόνια σε αυτά τα έντυπα διέθεταν περισσότερο χώρο για τον πολιτισμό και το θέαμα και δεν ήμουν υποχρεωμένη να γράφω αποκλειστικά για τα μεγάλα ονόματα. Αντίθετα, μπορούσα να προβάλω και τις νέες καλλιτεχνικές προσεγγίσεις. Η κριτική «πένα» μου αναπτύχθηκε κυρίως μέσα από τη συναναστροφή με τους καλλιτέχνες, τα έργα τους, τους παραγωγούς, τους καλλιτεχνικούς διευθυντές.

Η κριτική χθες και σήμερα

Τη δεκαετία του ’80 είχαμε πραγματικά μικρή πρόσβαση σε γνώσεις και ελάχιστα «εργαλεία». Ο κύκλος ήταν κλειστός, αλλά υπήρχε μια κατάσταση ανταλλαγής, διαλόγου και διαφωνιών. Άτομα με εξειδίκευση συνόδευαν από την αρχή αυτή τη νέα γενιά, όπως η Annie Bozzini με την ίδρυση της εφημερίδας της « pour la danse ». Επίσης, ο Daniel Dobbels και η Laurence Louppe που ασχολήθηκαν με τη θεωρία του χορού και η δημοσιογραφική γενιά «μαχητικών» κριτικών, με τους Marcelle Michel, Chantal Aubry, Lise Brunel και Jean-Marc Adolphe, που επηρέασαν στην αναγνώριση των κινήσεων εκείνης της γενιάς των καλλιτεχνών. Σίγουρα υπήρχε και η αντίθετα τοποθετούμενη πολιτικά πλευρά, αλλά δεν την γνώρισα προσωπικά. Οι εφημερίδες που αναφέρονταν στο σύγχρονο χορό ήταν ένα σημείο αναφοράς για τους καλλιτεχνικούς διευθυντές και τους καλλιτέχνες που ενδιαφέρονταν να έχουν ένα βήμα λόγου και ορατότητας.
Η αλλαγή έρχεται τη δεκαετία του ’90 από τους ίδιους τους καλλιτέχνες. Πρόκειται για μια γενιά ερμηνευτών, που αποκηρύσσουν τον κορεσμό από τους παλιούς τρόπους δουλειάς, και προκηρύσσουν την ανάγκη για μεταβολές και για νέες φόρμες γραφής. Εγκαταλείπονται οι χώροι και τα θέατρα και γίνεται αναθεώρηση της σχέσης με το κοινό. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια πιο χειραφετημένη διάσταση, σε μια φάση αυτονομίας.
Και παρότι ο χώρος της κριτικής ήταν περιορισμένος, κάποια έντυπα, όπως τα Art Press και Mouvement, των οποίων την εξέλιξη στήριξα πολύ τα πρώτα χρόνια, προσπάθησαν να δώσουν βήμα στα διαφορετικά είδη. Όσο για την κριτική είχε ανάγκη από αλλαγή. Ήρθαμε αντιμέτωποι με φόρμες που δε ξέραμε πραγματικά ούτε να ονομάσουμε.

Οι χορογράφοι, το έργο τους και η κριτική

Η σχέση μου με τους χορογράφους είναι κάθε φορά ιδιαίτερη, μοναδική και με πολλά ερεθίσματα. Εξαρτάται από τη μεταξύ μας εμπιστοσύνη και από τη συμβατότητα των αντιλήψεων μας. Ορισμένες φορές μπορεί να είναι και συγκρουσιακή. Υπάρχει για παράδειγμα ένας σφετερισμός του κριτικού χώρου από την πλευρά ορισμένων καλλιτεχνών, και αυτό το θεωρώ πρόβλημα. Κινούμαστε σε πολύ στενούς κύκλους, με φόβο για τη γνώμη του «άλλου» και με δυσκολία κατανόησης για τις καλλιτεχνικές διαστάσεις.
Πιστεύω στο έργο της κριτικής και με μια παιδαγωγική διάσταση, πόσο μάλλον εφόσον η κουλτούρα γύρω από το χορό παραμένει αρκετά άγνωστη και λίγο παρούσα στις κοινωνίες μας. Υπάρχουν προστριβές με τους καλλιτέχνες σε ό,τι αφορά στον τρόπο που μιλάμε για τον χορό. Η κριτική μπορεί να ερμηνεύει διαφορετικά το έργο, από τον καλλιτέχνη. Όσο βρίσκω ενδιαφέρον να επεξεργάζεται ο καλλιτέχνης την κριτική διάσταση του έργου του, τόσο θεωρώ μη επαγγελματικό να επιθυμεί ο ίδιος ο καλλιτέχνης να φέρνει την κουβέντα για τη δημιουργία, στα μέτρα του.

Θεωρία, Κριτική, ή Ανάλυση ;

Απευθύνομαι πάντα στο κοινό. Σήμερα γράφω αρκετά για τα προγράμματα των θεάτρων. Καθώς υπάρχει ελάχιστος χώρος στον Τύπο, η άμεση κρίση πάνω σε κάτι είναι λιγότερο παρούσα. Η θεωρητικοποίηση του χορού μέσα από την κριτική, δεν νομίζω πως είναι εφικτή. Είναι ένα έργο που καλύτερα να επιτελείται από εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία. Συμφωνώ όμως με την ανάλυση, ακόμη και αν συχνά ακούμε να λένε, ότι η κριτική είναι δυσνόητη για το μεγαλύτερο μέρος του κοινού. Υπάρχει μια πραγματική δυσκολία να γράψει κανείς για τον χορό και είναι περίπλοκο να βρεις έναν ενδιάμεσο τρόπο που να είναι κατανοητός στον αναγνώστη και να διατηρεί ωστόσο έναν εξειδικευμένο λόγο πάνω στο σώμα, στην κίνηση και στη χορογραφία. Ο κριτικός λόγος πρέπει να διαφυλαχτεί τόσο για την ερμηνεία, όσο και για την αναγνωσιμότητα του έργου. Τα εύκολα συμπεράσματα αποδεικνύονται προβληματικά. Εξαρτάται με τι όρους θέλουμε να μιλάμε, προσωπικών προτιμήσεων ή απόψεων;

Κριτήρια Αξιολόγησης 

Ο όρος « αξιολόγηση » αποτελεί μέρος μιας ολόκληρης πολιτικής που είναι εξαιρετικά αμφισβητήσιμη. Προτιμώ την προσέγγιση μέσω γνώσεων που αφορούν στην διαδικασία της δημιουργίας, στην ανάλυση του έργου, και στις διαφορετικές προσλήψεις του. Δεν πιστεύω καθόλου στα κριτήρια αξιολόγησης. Οφείλουμε να γνωρίζουμε από ποια θέση μιλάμε και από ποια θέση κοιτάμε. Οι αναγνώστες ξεχνούν εύκολα και οφείλουμε να τους υπενθυμίζουμε. Για αυτό επιμένω πολύ να υπάρχει ένα πλαίσιο. Τέλος, χρειάζεται υπευθυνότητα και αυτογνωσία, συνείδηση των ορίων μας και των προβολών που τυχόν κάνουμε πάνω στο έργο και να σχετικοποιούμε την σημαντικότητα και την επιρροή του Τύπου.
Ένας καλός κριτικός είναι κάποιος που μέσω της γραφής του, θα δημιουργήσει την επιθυμία, όχι απαραίτητα της αγοράς, αλλά του ενδιαφέροντος να δει κανείς το έργο. Έπειτα, οφείλει να διαφυλάσσει ορισμένα κριτήρια που δεν αφορούν μόνο στην ανάλυση και στην αξιολόγηση του, αλλά κυρίως στην επαναπλαισίωση του έργου, μέσα στη διαδρομή μιας καλλιτεχνικής διαδικασίας. Να μπορεί δηλαδή να αποδίδει τις σημαίνουσες παραμέτρους του, σε αντιπαραβολή με άλλα στοιχεία. Σε καμία περίπτωση δεν μας επιτρέπεται, να βαθμολογούμε, πόσο μάλλον εφόσον δεν έχουμε επενδύσει χρόνο, κόπο και χρήματα. Είναι θέμα σεβασμού. Πιστεύω σε ένα έργο μεταβίβασης και ερμηνείας που αφήνει χώρο στον αναγνώστη χωρίς να τον καθοδηγεί. Μπορούμε να προτείνουμε ορισμένες γωνίες ανάγνωσης σε συνδυασμό με ένα ορισμένο αριθμό πληροφοριών.

Το κοινό και η νέα αισθητική

Είναι δύσκολο να κατανοήσουμε τις αλλαγές που επήλθαν στο βλέμμα του κοινού, γιατί παγιδεύτηκε στις πρακτικές της εγγύτητας. Η διάδραση μπορεί να είναι σημαντική, αλλά είναι δύσκολο να συσταθεί μια γενική γραμμή αντίληψης για αυτή τη σχέση. Έχω την εντύπωση ότι το κοινό είναι πολύ ικανοποιημένο από την κατάργηση των ορίων μεταξύ αίθουσας και σκηνής. Ορισμένες φορές νομιμοποιείται η χυδαιότητα στις αίθουσες, η απουσία του κριτικού βλέμματος και του σεβασμού. Καθιερώνεται έτσι ακόμα περισσότερο μια καταναλωτική νοοτροπία.

Νέες καινοτομίες

Ας αφήσουμε την Ιστορία να κάνει τον κύκλο της. Δεν θα έλεγα ότι βλέπω νέες τάσεις αυτή τη στιγμή, τουλάχιστον στη Γαλλία. Είναι δύσκολο να ερμηνεύσει κανείς τον κόσμο σήμερα και η καλλιτεχνική δουλειά είναι σκληρή. Στην απουσία μιας πολιτιστικής πολιτικής, διακρίνω πολλά εφήμερα project με χαρακτήρα εκδηλώσεων και μια αντίληψη για τους καλλιτέχνες σαν ψυχαγωγούς. Δεν υπάρχει πραγματικά χρόνος για παραγωγή και δημιουργία. Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, αλλά την ιστορικότητα της θα να την καταλάβουμε μόνο μέσα από μια σχετική αποστασιοποίηση.

Η Ελλάδα

Δυστυχώς δε γνωρίζω καθόλου την ελληνική σκηνή. Δεν είχα τη δυνατότητα να γνωρίσω καλλιτέχνες εκτός από κάποιους έλληνες χορευτές που δούλευαν με ξένους χορογράφους.

 

Ηλιάνα Φύλλα